د ښكلا د څښتن ستر رب په نامه چې ښكلا ته يې د ښكلا په وركولو خپل لويښت او ښايست ثبوت كړى دى.                                                                            د خوست ويب پاڼې ته په خيرراغلي!                             ويښ يو بيدار يو څه ويده خو نه يو             جزبې لرو په ژوندون كې  څه مړه خو نه يو

هند د نور الدین محمد جهانگیر په زمانه کې

b_150_100_16777215_00_images_stories_khostsite_1india_pakistan_afghanistan.jpg

 

هند د نور الدین محمد جهانگیر په زمانه کې

( ۱۰۱۴ – ۱۰۳۷ هـ ق – ۱۶۰۵ – ۱۶۲۷ م )

د جلال الدین اکبر له مرگ  وروسته د هغه زوی نورالدین محمد جهانگیر په اگره کې د هندوستان او افغانستان پاچا شو ، د جهانگیر د باچاهۍ په اړه پوهاند عبدالحی حبیبي داسې لیکي : (( جلال الدین محمداکبر د همایون زوی ۶۴ کلن پسـله ( ۵۲) کالو پاچاهۍ په اکبر آباد کې وفات شو ( ۱۳ جمادی الاخر) او دده زوی شهزاده   سلیم د نورالدین محمد جهانگیر په لقب په اگره کې د ۳۸ کالو په عمر پر تخت کښیناست . د نورالدین محمد جهانگیر پاچاهي د(١٦٠٥ م – ۱۰۱۴ هـ ق) نه پیل کیږي او په ۱۶۲۷ م – ۱۰۳۷ هـ ق کې پای ته رسیږي (٤٢) .

نورالدین محمد جهانگیر چې کله  په ۱۰۱۴ هـ ق کال کې د هند او افغانستان پاچا شو ، نو  د خپلې پاچاهي په دوهم کال یعنې ۱۰۱۶ هـ ق کې يې د کابل په لور سفر وکړ او په کابل کې يې نژدې پنځه اتیا ورځې تیرې کړ ې، ددې سفر تفصیل د احمد علي کهزاد په کتاب (( بالا حصار کابل وپیش آمد های تاریخ)) کې بیان شوی دی ،چې ځینې برخې يې دلته رانقلوم : (( نورالدین جهانگیر په خپل لومړی سفر کې د پنجشنبې په ورځ د ۱۰۱۶ هـ ق کال د محرم د میاشتې په ۱۸ نیټه کابل ته داخل شو . د هغه سفر د همدې کال د ربیع الاخر د ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

      ( ٤٢) –  حبیبي پوهاند عبدالحی – د افغانستان پیښلیک – لومړی ټوک – ۱۳۵۳ هـ ش – کابل – ( ۱۳۶ مخ ) 

میاشتې تر اوومې نیټې  پورې یعنې پنځه اتیا ورځې دوام وکړ ( ٤٣ ) .

          جهانگیر د خپلې پاچاهۍ په لسم کال  د هغو ځایونو په نیولو پیل وکړ ، چې دده د پلار جلال الدین اکبر لخوا نیول شوي نه وو . په دې اړه په (( تاریخ هند در قرون وسطی )) کې داسې راغلي دي : جهانگیر د هغو ځایونو په نیولو پیل وکړ، چې دده پلار جلال الدین اکبر

لخوا نیول شوي نه وو . په ۱۰۲۴ هـ ق – ۱۶۱۴ م  کال کې د میوار را جپوتیان مجبور شو چې د گورگانیانو د لښکرو اطاعت ومني . د راجا میوار زوی د جهانگیر دربار ته را وغوښتل شو . جهانگیر له  هغی سره مهرباني وکړه او هغه ته يې ډیرې تحفې ورکړې ، هغه غوښتل چې په دې ډول نور مستقل قوماندانان دځان خواته راجلب کړي .

          د گورگانيانو  حمله د اسام په ولایت کې د سختې ناکامۍ سره مخامخ شوه، په پنجاب کې د کنگره د قلعه محاصره په ۱۰۲۵ هـ ق – ۱۶۱۵ م کال کې پیل شوه او پنځه کاله یې دوام وکړ له هغې  وروسته هندوان گورگانيانو  ته تابع شو .

          د جهانگیر آخري فتح د هند په شمال کې د (( کشتور )) د ولایت تصرف و ، چې دغه سیمې په کشمیر کې په ۱۰۳۲ هـ ق – ۱۶۲۲م کال  د کوچنیو ریاستونو په ډول اداره کیدلې .

          د جهانگیر د زمانې بل نور جنگونه دپر تگالیانو سره وو ، جهانگیر څو ځلی د پرتگالیانو سره جگړې کړیدي . پرتگالیانو د گورگانيانو  پر بیړیو باندې حملې کولې . جهانگیر پاچا د پرتگالیانو له دښمنانو یعنې انگریزانو او هالینډیانو څخه، چې د هند سواحلو ته داخل شوي وو مرسته وغوښتله .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

    ( ٤٣ ) کهزاد احمد علی – بالاحصار کابل وپیش آمد های تاریخی – جلد دوم – کابل – ۱۳۸۳ هـ ش –         ( ص ۱۹۵ ) .

          انگریزي او هالینډي تاجرانو د پرتگالیانو پر خلاف غوښتل ،چې په هند کې لاره پیدا کړي ، او خپل تجارتي مرکز ونه په اگره ، پټنه ، ډاکه او نورو صنعتي مرکزونو کې تاسیس کړي . د انگلستان پاچا لومړی  جمیز خپل سفیر د گورگانيانو  دربار ته واستولو د هغه د سفیر نوم (( توماس او )) و ، د هغه وظیفه دا وه چې انگریزي تاجرانو ته امتیاز ونه لاسته راوړي . تو ماس او د ۱۰۲۵ هـ ق – ۱۶۱۵ م نه تر ۱۰۲۸هـ ق – ۱۶۱۸ م پوری چې درې کاله کیږي په هند کې پاتې شو  ( ٤٤ ) .

          د پورتنیو څرگندونو څخه معلومیږي ،چې جهانگیر د خپلې پاچاهۍ په پیل کې هم سیاسي او نظامي لاسته راوړنې درلودلې . هغه ځایونو چې د هغه پلار په هغه زور او قوت سره فتح نکړل ده وکولی شول چې هغه ځایونو فتح کړي . بل داچې ده غوښتل  خارجي اروپایي هیوادونه لکه انگلستان ، هالینډ او نورو سره دیپلوماتیکي او سیاسي اړیکې ټینگې کړي ، چې په دی لاره کې يې تر  یوې اندازې پورې بریالیتوب هم ترلاسه کړه او دانگریزانو سره يې دیپلوماتیکي اړیکې ټینگې کړې .

 

 

 

 

 

 

 

 

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

    (٤٤) ک ، انتونوا ،– تاریخ هند در قرون وسطی مترجم : پوهاند میر حسین شاه–- ۱۳۶۰ هـ ش – کابل – (۹۸ – ۹۹ مخونه )

                ۱- د جهانگیر پر ضد د هند د خلکو پاڅون

          جلال الدین اکبر په خپله پنځوس کلنه واکمنۍ کې ډیر کوښښ وکړ، چې په  خپله امپراتورۍ کې آزادي بخښونکي غورځنگونه وځپي . هغه په دې پروگرام کې تر یوې اندازې پورې بریالی شو او ډیر غورځنگونه یې وځپل او ډیرې سیمې يې تر خپل کنترول لاندې راوستل . دجلال الدین اکبر  د مرگ نه وروسته  کله چې د هغه زوی نور الدین محمد جهانگیر واک ته ورسید دغه غورځنگونه په عمومي صورت سره د هند او افغانستان په ډیرو سیمو کې چلېدل، مثلاً د پښتنو په سیمو کې دروښانیانو غورځنگ د احداد لخوا چې د بایزید روښان لمسی کیده جاری و ، همدارنگه د يوسفزيو پښتنو لخوا هم د گورگاني  واکمنۍ پر ضد مبارزه روانه وه . د گروهر گوند پر مشرۍ د سکانو مبارزه هم د گورگانيانو پر ضد روانه وه  ، سر بیره پردې په احمدنگر ، بیچاپور او گل کنده کې د گورگانيانو  پر ضد بغاوتونه پیل شوي و .

          نورالدین محمد جهانگیر د جنگ او جگړی پرځای د روغې جوړې لاره غوره کړه او خپلو مخالفین يې د ځمکو ، دولتي موقفونو او امتیازاتو په ورکولو سره پخلا کړل او تر ډیرې اندازې پورې ددې گورگاني  پاچا د واکمنۍ په دوره کې آرامي او امنیت مینځ ته راغی . د جهانگیر ددې سیاسي اصلاحاتو په اړه په لاندې ډول به په بیلو بیلو عنوانونو کې  څیړنه وشي ، چې لومړی به له سکانو سره دده داړیکو په اړه معلوات وړاندې شي ، وروسته به د احمدنگر ،بیجاپور او گلکده پر بغاوتونو او دهغو پر نتایجو  رڼا واچول شي .                                        

 

 

 

 

                                                 الف :- له سکانو سره جگړی

          د هند د سکانو بغاوتونه آزادي بخونکي و، چې ډیر کلونه د گورگاني  واکمنۍ پرضد روان وو ، چې دا آزادي بښونکي غورځنگونه د گروهر گوند په مشرۍ روان وو . د جهانگیر دواکمنۍ په دوره کې تریوې اندازې پورې دغه غورځنگونه وځپل شو ، ددې جنگونو په اړه په (( تاریخ هند در قرون وسطی )) کې داسې راغلي : ((  سکانو په پټه توگه د گورگانيانو  پرضد دیوې وسله والې جگړې لپاره پلانونه جوړول . گرو هرگوند په ۱۶۰۶ م  - ۱۶۳۸ م – ۱۶۴۵ = ۱۰۱۵ هـ ق – ۱۰۴۸ هـ ق  - ۱۰۵۶ هـ ق کلونو کې امر ورکړی و، چې ټول سکان وسله وال او د گورگانيانو  پرضد د جگړې لپاره تیار شي . وسله والې ډلې چې دهغوی شمیر زرگونو ته رسیده د جگړی لپاره مسلح او تیار شو . په ۱۰۲۲ هـ ق ۱۶۱۲ م کال کې گروهر گوند د جهانگیر دربار ته وغوښتل شو . او له مذاکراتو وروسته هغه د گورگانیانو خدمت ته تیار شو . مگر په پټه توگه يې خپلو جنگیالیو ته روز نه ورکوله . په هر صورت سره دده فعالیتونه آزادي بځښونکي و .

          د ۱۰۳۱ – ۱۰۴۴ هـ ق =  ۱۶۲١ - ١٦٣٤م کلونو په مینځ کې د پنجاب گورگاني  نایب الحکومه د هغه دنیولو او ټکولو لپاره لښکر ولیږه په دې جگړو کې هغه ونیول شو ، اما د هغوی بشپړ ځپل د اولسمې پیړۍ په لومړیو کلونو کې ناممکن وو )) (٤٥ ) .

 

 

 

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ    

(٤٥) – ک ، آنتونووا– تاریخ هند در قرون وسطی– ژباړونکی : پوهاند میر حسین شاه – کابل – ۱۳۶۰ هـ ش – ( ۱۰۱ مخ )

                              ب :- د احمدنگر ، بیجاپور او گل کنده                                  دخلکو بغاوتونه

          د اولسمې پیړۍ په پیل کې د جهانگیر دواکمنۍ په دوره کې د احمدنگر ، بیچاپور او گل کنده د خلکو بغاوتونه د گورگاني  واکمنۍ پرضد پیل شو . د گورگانيانو  د امپراتورۍ د پیل نه تر دغه وخته پورې دغه ځایونه په مکمله توگه  د گورگانيانو  تر واکمنۍ لاندې نه وراغلي ، نو په دې وخت کې جهانگیر وغوښتل، چې دغه سیمې هم تر خپلې واکمنۍ لاندې راوړي . ددغو سیمو د واقعیاتو بیان په (( تاریخ هند در قرون وسطی))  کې داسې بیان شوی دی : (( د هند گورگاني پاچاهان په اولسمه میلادي پیړۍ کې دهند د جنوبي برخې د فتحه کولونه نا امیده شوی نه وو . د احمد نگر ، بیجاپور او گل کنده خلکو د گورگانيانو  د اطاعت  نه بغاوت  وکړ . دغه دری حکومتونو هر وخت پخپلو مینځو کې د سرحدي علاقو په سریو د بل سره اختلافات درلودل او یو د بل سره جنگیدل ، ځینې وختونه سره یو ځای کیدل او قرار دادونه يې سره کول او د گورگاني  امپراتورۍ پرضديى اتحادونه جوړول .

          گورگانیانو غوښتل چې د دکن کمزوری حکومت یعنې احمدنگر باندې حمله وکړي ، ددې حملې نه څو کاله مخکې د ملک عنبر دریفورم په اثر دغه حکومت غښتلی شوی و . په ۱۰۲۴ هـ ق – ۱۶۱۴ م کـــــــال  کې ملک عنبر د ځمکې مالیات د حاصلاتو د دریمې برخې په اندازه انښکته کړه . دا کار په دې خاطر  وشو چې مالیات د بزگرانو دتوان او قدرت اندازې ته راشي .په دې کار سره د ((مرهټه )) قوم یو شمیر زیات جنگیالي د دوی په لښکرو کې داخل شو .

          د احمدنگر کمزورو سپارو په زړو رتیا  سره د دښمن پر لښکرو حملې کولې .  دوی د مالونو څخه ډک گاډي نیولي او د هغوی لویو لښکرو ته يې درانه زیانونه رسول . دغه جگړو د ۱۰۱۸ هـ ق – ۱۶۰۹ م نه تر ۱۰۳۰هـ ق – ۱۶۲۰ م پورې دوام درلود . سره ددې د گورگانيانو  لښکرو کوم مهم بری ترلاسه نکړ . گورگاني  لښکرو په ۱۰۲۱ م کال کې احمد نگر ونیو او د دکن درې واړه حکومتونو ډیر زیات غرامات گورگانيانو ته ورکړه ، دغه جنگونه تر لسو کالو پورې بند شو ( ٤٦ ) .

          د احمدنگر په جگړو کې د پښتنو نامتو سردار خان جهان لودي ،چې د جهانگیر د دربار یو غښتلی او اعتباری سړی و،لویه برخه اخستې وه . د ځان جهان لودي سره نور پښتانه هم ملگري وو ، چې په دغو جگړو کې په زړو رتیا او صداقت سره وجنگیدل او بریالیتونه یې ترلاسه کړل . د دغو جگړو تفصیل ډاکتر محمد عبدالرحیم په خپل کتاب (( په هندوستان کې د افغانانو تاریخ )) کې بیان کړى دی چې ځینې برخې يې دلته بیانوم : (( خان جهان لودي او نورو ډیرو پښتنو د احمدنگر پرضد جگړو کې فعاله برخه واخیسته . په اول کې خان جهان لودي د ستر قوماندان خان خانان عبدالرحیم مرستې ته په دغه جگړه کې را ودانگل ، څرنگه چې ده ولیدل ستر قوماندان پخپله وظیفه کې چندانې جدي نه دی ، نو خپل نماینده یې د جهانگیر دربار ته واستاوه چې امپراتورته ووایي که چیرته دی د خان خانان پر ځای ددې لښکر ستر قوماندان ټاکل شوی وای ، نو احمد نگر او بیچاپور به یې په دوو کالو کې فتح کړی وای .

          امپراتور جهانگیر د خان جهان لودي دغسې مشوره ومنله او دی یې د عبدالرحیم خان خانان پرځای ستر قوماندان وگوماره او هم یې  خان اعظم د نوي قوماندان ( خان جهان لودي ) مرستې ته وټاکه .

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

    ( ٤٦ ) – ک ، آنتونووا– تاریخ هند در قرون وسطی– ژباړونکی : پوهاند میر حسین شاه – کابل – ۱۳۶۰ هـ ش – ( ۱۰۱ – ۱۰۳ مخونه )         

          که څه هم خان جهان په دغو جگړو کې په ډیر زړورتیا وجنگید، خو دده د کوششونو نتیجه چندان د عبدالرحیم خان خانان څخه دومره ښه نه وه . ځکه چې د دکنیانو دجگړو گوریلایي تاکتیک او دهغوی پیاوړی قوماندان ملک امید دده زیارونه او یرغلونه شنډ کړل . سربیره پردى دیوښه منظم پلان نشتوالی ، او د گورگانیانو د جنرالانو ترمنځ د نظر او عمل دیووالي نشتوالی د خان جهان د ماتې موجباب راغونډ کړی وو . مگر د دغو  جگړو د ماتې علتونه هرڅه چې وو ، وی به خولدې نه داپوره څرگندیږي چې دگورگانیانو د امپراتورۍ په پراخوالي کې پښتنو څومره هڅه کړې ده او څومره په دې لاره کې صادق او صمیمي وو . په ۱۶۱۱ م کال کې د احمدنگر پرضد دیولوی یرغل دپاره تیاری ونیول شو .

          خان جهان لودي ، مان سنگ او خان اعظم و گومارل شول ، چې د برابر او خاندیش د لوري پرمخ ولاړ شي . عبدالله خان باید چې له گجرات نه د ناسک او تریمباک په استقامت خپلي پرمختگ ته ادامه ورکړي . دی باید چې داصلي لوی لښکر سره په تماس کې وي ځکه چې دوی ټول باید یو ځای او په یو وخت کې پراحمد نگر باندې یرغل وکاندي ، خو د عبدالله خان بې ځایه غرور او خود خواهي چې غوښتل یې داټولې ویاړنی دې د ده په برخه شي ، دغه پلان خراب او ویجاړ کړ . ده له خان جهان سره مرستــه ونــکړه او سیده یې پر دولت آباد یرغل ورووړ . د د کنیانو گوریلایي تاکتیک او دا چې هغوی دده د لوازمو د برابرولو ټولې لارې محاصره او کنترول کړې وې نو دده لښکروته ډیر زیات تاوان ورسید . عبدالله خان چې پـــــخـپله دغه غلطۍ باندی پوه شو نو لومړی بگلاده او بیا گجرات ته په شا ولاړ .

          امپراتور جهانگیر پخپل توزک کې لیکي چې د خان جهان تر مشرۍ لاندی یوه ډیره لویه حمله د عبدالله خان دبې ځایه غرور له کبله ناکامه شوه . د جنرالانو ترمنځ دنفاق او د خان اعظم دبې احتیاطۍ اوبې پروایئ په باره کې مونږ ویلی شو، چې دا ټول ددې لپاره وچې خان جهان ته دا دومره لوی صلاحیت ورکړی شوی و ، مغروره او کبرجنه گورگاني  جنرالانو او اشرافو داونه شو زغملای چې دیو پښتون او په امپراتورۍ کې د یو نوي راغلي خدمتگار ترلاس لاندې و اوسیږي ( ٤٧ ) .

          د دکن په سیمه کې د گورگانیانو د ناکامۍ عوامل د ډاکتر محمد عبدالرحیم په کتاب کې وڅېړل شو، او د دوی د ناکامۍ عوامل د هغوی بې اتفاقي او خود خواهي وه ، دا خبره  په ځای ده چې د هغوی په مینځ کې بې اتفاقي او خود خواهي موجود وه ، مگر سره له دومره قوتونو باید دا سیمه د گورگاني  واکمنۍ په گټه په کلي او مکمله توگه تصیفه  شوې وای ، خو زما نظر د دوی دناکامۍ نور عوامل هم لري ،چې هغه د دکنیانو زړورتیا او سخته مبارزه وه ،  چې دوی د گورگاني  واکمنۍ د پیل نه تر دغه وخته پورې په اتفاق سره دیو مقصد له پاره چې هغه دپردیو د تسلط څخه آزاد ژوند کول وو ، مبارزه او جگړه کوله ، او تر یوې اندازې پورې دوی خپل هدف ته هم رسیدلي وو .

 

 

 

 

 

 

         

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

   ( ٤٧ ) – ډاکتر  محمد عبدالرحیم – په هندوستان کې د افغانانو تاریخ – ژباړونکی : پوهاند محمد حسن ضمیر صافی – کابل – ۱۳۶۳ هـ ش – ( ۲۹۸ – ۲۹۹ مخونه )

۲- د جهانگیر پرضد د پښتنو سیاسی              نهضتونه

          د جلال الدین اکبر د پاچاهی څخه وروسته، کله چې نورالدین محمد              (( جهانگیر )) واک ته ورسید نو د گورگاني واکمنۍ  پرضد د پخوا په شان غورځنگونو دوام درلود . په دغو غورځنگونو کې چې ډیر مهم او عام وو ، یو هم دروښانیانو دغورځنگ دوام و چې د احداد په مشرۍ د گورگانيانو  پرضد روان و . بل د مجدد الفی ثاني عرفاني مبارزه وه، چې د گورگانيانو  پرضد روانه وه . اگر چې دا مبارزې د جلال الدین اکبر په زمانه کې پیل شوې وې او دروښانیانو مبارزې د شهاب الدین محمد (( شاه جهان )) تر پاچاهۍ پورې دوام درلود  د مجدد الفی ثانی مبارزه د نوردالدین محمد جهانگیر په زمانه کې پای ته ورسیده . په دی برخه کې به لومړی دروښانیانو د مبارزو په اړه، چې د احداد په مشرۍ د جهانگیر دواکمنۍ پر مهال روانې وې معلومات به وړاندې کړو ، او  وروسته به بيا د مجددالفی ثاني د عرفاني نهضت په اړه  هم معلومات وړاندې شي . همدارنگه د پښتنو دسیاسي غورنگونو په مقابل کې د جهانگیر دپخلا کوونکې پالیسۍ په اړه به هم معلومات وړاندې شي .

 

 

 

 

 

 

 

    الف :- د احداد په مشری د گورگانيانو  پر ضد                       دروښانیانو د نهضت دوام

          د جلال الدین  د وفات څخه وروسته د گورگاني  واکمنۍ دربار فکر کاوه، چې د روښانیانو نهضت ختم شو ، مگر دا مبارزه نوره هم توده شوه ، او دروښانیانو دغورځنگ بیرغ احداد د شیخ عمر زوی په لاس کې واخيست او دروښانیانو کورنۍ ،مریدان او نور پښتانه ورپسی ودریدل او د گورگانيانو  سره یې سخت جنگونه وکړل . د احداد جنگونه د گورگانيانو  سره د نورالدین محمد جهانگیر د پاچاهۍ په لسم کال کې  تاوده شوي او خپل اوج ته رسیدلي و . په دې برخه کې نورالدین جهانگیر په خپل کتاب (( تزک جهانگیري )) کې داسې وایي : (( احداد افغان که از دیر باز در کوهستان کابل در مقام سرکشی وفتنه انگیزیست و بسیاری از افغانان آن سرحد برو جمع شده اند ، و از زمان والد بزرگوارم تاحال که سال دهم جلوس من است افواج همیشه برسر او تعین بوده اند رفته رفته شکست ها خورد و پریشانی ها کشید )) (٤٨ ) .

          ژباړه :- (( افغان احداد چې د ډیرو کلونو راهیسې د کابل په کوهستان کې دفساد او سرکشۍ په مقام کې دی او د سرحد ډیر افغانان په هغه باندې راټول شوي دي ، او زما د مهربان پلار د زمانې نه تر اوسه پورې ،چې زما د پاچاهي لسم کال دی دهغه پرسر په دایمي ډول فوجونه تعین شوی . د زمانې په تیریدو سره يې ماتې وخوړه او پریشان شول .))

          په ۱۰۲۰ هـ ق د جهانگیر په شپږم کال  کله چې  مهابت خان د پیښور حاکم و . ده د جهاگیر په اشاره د روښانیانو پر ضد یوه غداري وکړه .هغه د احداد ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

      ( ٤٨) – نورالدین محمد- جهانگیر – تزک جهانگیری .

نژدې درې  سوه مریدان یې د جرگې په نوم راوغوښتل او په اخر کې يې ټول  ووژل ، ددې غدارۍ په اړه استاد خادم په خپله مقاله کې داسي لیکلي دي : (( د هجرت په زرو شلم  کال کې احداد د شیخ عمر زوی او د میاروښان لسمي بروز وکړ . په دغه وخت کې د پیښور صوبه دار مهابت خان و.  مهابت خان د احداد له مریدانو څخه درې سوه د دولت په تمه ،امید ، وعده اولوظ ځان ته راوبلل . په دغه وخت کې د دولت زیو ملک – اصغر نامی و ، چې د ملک تور تره و ، ددې ډلې مشر ملک تورو . د ملک اصغر دوه زامن شمسی او رسول هم ورسره وو . مهابت  خان ته چې د دولت زیو دا جرگه راغله ، ده دا خوښه کړه ، چې دا سړي ټول ووژني ، او په احداد پسې لښکر وکړي . د مهابت خان په دې اراده ملک تور پوه شو ،ځان یې په چلول له پیښوره وایست . نورپښتانه یې هم دمهابت خان له ارادې خبر کړل خو هغوى باور ونه کړ ، په اخر کې مهابت خان له پښتنو  په چل وسلی واخستی او ټول یې یویو ووژل  ( ٤٩ ) .

          د مهابت خان د غدارۍ نه وروسته د گورگانيانو  او روښانیانو ترمنځ په سنگ پاژه کې سخت جنگ وشو .  په دې جـــــــنــــــگ کـــــې  گورگانيانو مـــــاتــــــې وخــــــوړه او ډیــــــر عـــــســـــکـــــر یـــــی مـــــړه شـــــول . ددې جــــــگــــړې په اړ ه اســـــــــــتــــــاد خــــــادم لــــــیــــکـــــي : ((  درې ســــــوه دولــــــــت زي د مـــــهـــــابــــــت خــــــان لـــــــــــــخـــــــوا پــه غدر ووژل شول، بیا نو د غیرت خان په مشرۍ دوه ویشت امیران دتیرا مهم ته د کوهاټ په لاره وټاکل شول . داسماعیل زیو په سیمه کې یې د سنگ پاژه تر غاښي لاندې واړول . دولت زیو د ملك تور په مشرۍ د روښاني احداد تر حکم لاندې دغاښي سرورته ونیو . په سبا گورگانیان پیاده شول . جنگ ته ورغلل . غیرت خان د دوی د پوځ مشر د ملک تور مور چي ته ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

( ٤٩ ) – خادم – قیام الدین ( دروښانیانو مبارزه ) – دروښان یاد – دبایزید روښان د سیمینار د مقالو مجموعه – ( ۲۸ مخ ) .

ورسید . راجپوت د روښانیانو مور چې ته ورغی جنگ ونښت . په دولت زیو کې پنجو نامي فیروز خان  د غیرت خان سره غیږ په غیږ شو . دواړه یو تر بله پریو تل پنجو چیغې کړې، چې (( ما هم ورسره ووژنی‌ء خو دښمن درنه خلاص نشي !!! )) .

نویې دواړه یو تر بله ووژل . چې غیرت خان په تورو شو . گورگانیانو ماتې وکړه بیحسابه مړه شول ، د نور لوټ نه پرته د پښتنو لاس ته پنځه زره آسونه ورغلل . په دې رسوایي مهابت خان سخت غمجن شو . او پښتنو ورنه  د غدر بدل واخست ( ٥٠ ) .

          په دغو جنگونو او مبارزو کې  گورگاني دولت، هم په تبلیغاتی ډگر کې د روښانیانو پرضد فعالیتونه کول او هم د جنگ او جگړې په ډگر کې . ددې نه پرته دوی د پښتنو د خپل منځي اختلافاتو څخه هم گټه پورته کوله او پښتانه یې په خپل مینځ کې یو قوم د بل قوم  پرضد تحریکول، چې دروښانیانو په مینځ کې دا اختلافات احساس کیدل . ددې بې اتفاقیو نمونه استاد خادم داسې بیانوي : (( چې د ملک اصغر زامن شمسی او رسول ووژل شو ، نو ده خپله ملکي ملک تور عبدالعزیز خيل ته وسپارله ، ځکه چې بل اولاد یې نه لاره له دې  وروسته ملک تور له احداده په څه وجوهاتو خوابدی شو .د دوی په مینځ کې  مخالفت پیدا شو . د مخالفانو سره یې ملگري شو او دهغوی لښکر یې تیراته بوت ، دی وړاندی شو ، احداد یې له تیرا څخه وایست . احداد دلواغر په چیوتره نومې ځای کې چې د  خټکو سیمه ده دیره شو . له دغه ځایه به یې تل په مخالفانو هرې خوا داړې او یرغلونه کول لښکر ورسره ډیرو او د هر ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

(٥٠ ) – خادم – قیام الدین ( دروښانیانو مبارزه ) – دروښان یاد – دبایزید روښان د سیمینار د مقالو مجموعه – ( ۲۸ مخ ) .

 

قام سړی دده د حكم لاندې و))    ( ٥١ ) .

          په ۱۰۲۴ هـ ق او ۱۰۲۸ هـ ق او همدارنگه په ۱۰۳۵ هـ ق کلونو کې احداد په مختلفو برخو کې د گورگانيانو  سره جنگیده . ددې مودې په ټولو کې مهمې جگړې په څرخ کې د مهابت خان د زوی امان الله سره شوي او بله جگړه چې اخري جگړه وه په لواغر کې د گورگانيانو  سره شوې ده، چې په همدې جنگ کې احداد د گورگانيانو  لخوا په شهادت ورسید . ددې دواړو جگړو په باره کې استاد پوهاند حبیبي داسې لیکي : (( څلور کاله وروسته احداد د کابل سویلي خواته په څرخ کې بیانوی لښکر راټول کړ او جهانگیر پر ۱۰۲۴ هـ ق کال یو دروند او لوی لښکر دده د مخنیوي لپاره وگماره د څرخ ډاگونه دواړه خواوې په وينو سره شول ، تر سختې جگړې وروسته د جهانگیر لښکرو بری وموند د احداد ملگري د درو زرو تنو په شاوخوا کې ووژل شول ، خو پخپله احداد د کندهار خواته لاړ او دلښکر مرکز یې د دښمن د لښکریانو لاس ته ورغی . پر ۱۰۲۸ هـ ق کال احداد د جهانگیري لښکر په مقابل کې بیا لښکر راغونډکړ د ډهلي د نامتو درباري مهابت خان زوی امان الله خان ورسره وجنگید په دې جگړه کې هم د احداد لښکر ته سخت تاوان ورسید او غروته وخوت .

          د ډهلی د لښکرو سره د احداد وروستنۍ جگړه پر ۱۰۳۵ هـ ق کال په تیرا کې وشوه . د جهانگیر لښکر د افغانانو له ملي قواوو سره ونښت په کابل کې د جهانگیر حکمران دخواجه ابوالحسن زوی ظفر خان خورا لوی لښکر راویوست او په تیرا کې یې پر نواغر (( لواغر )) چې د احداد دملي ریاست مرکز و ، یرغل وکړ! احداد يې هلته کلابند کړ ، یوه شپه چې تیري کوونکي پر کلا وروختل ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
( ٥١ ) – خادم – قیام الدین ( دروښانیانو مبارزه ) – دروښان یاد – دبایزید روښان د سیمینار د مقالو مجموعه – ۳۱ مخ .

احداد د ژوند تر پایه په میړانه ورسره و جنگید او په میړانه  یې خپل سر د ملي خپلواکۍ دساتنې په لار کې کیښود ،   شهید شو د ډهلي لښکرو دده سرپرې کړ او د احمد بیگ د زوی افتخار

خان په لاس یې د جهانگیر دربار ته سوغات واستاوه، هغه ورځ چې د شهنشاه دبار ته د دغه افغان ملي مجاهد سرور سید نو جهانگیر خدای ته پر سجده شو ، شکر یې ویوست او د خوښۍ ساز او سرود د ږغولو امر یې وکړ ( ٥٢ ) .

د احداد په شهادت سره د روښانیانو غورځنگ پای ته ونه رسید او دا غورځنگ د هغه زوی عبدالقادر او دهغه ښځې بي بي الايې په غاړه واخست او تر ډیرې مودې پورې دوی د گورگانيانو  پرضد وجنگیدل . د دوی دمبارزو او جگړو په  اړه ددې کتاب په بل فصل یعنې د شهاب الدین محمد ( شاه جهان ) د پاچاهي په مهال کې به وڅیړل شي .  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
 ( ٥٢ ) – حبیبي – پوهاند عبدالحی  - د افغانستان لنډ تاریخ – کابل – ۱۳۸۴ هـ ش –       ( ۱۵۲ مخ ).

         

ب – د مجدد الفی ثاني عرفاني

نهضت

          د گورگاني  واکمنانو پرضد د حضرت مجدد الفی ثاني مبارزه د جلال الدین اکبر په زمانه کې پیل شوی وه . کله چې د جلال الدین اکبر پاچاهي پای ته ورسیده او پرځای يې د هغه زوی نورالدین محمد (جهانگیر) پاچاشو . نو په دې وخت کې هم حضرت مجدد الفی ثاني خپله عرفاني مبارزه د هغه غیر اسلامي شعارونو او رواجونو پرضد، چې د مسلمانانو په مینځ کې يې لاره پیدا کړی وه دوام ورکړ. دجهانگیر په زمانه کې دغه مبارزه د هند څخه نورو گاونډیو ملکونو ته هم رسیدلې وه ، نو ددې لپاره چې گورگاني  واکمنانوله ددې مبارزو څخه مخنيوی وکړي نو دهغه په امر مجددالفی ثاني زندان ته واچول شو .  د حضرت مجددالفی ثاني د بندي کیدو په اړه جهانگیر په خپل کتاب توزک جهانگري کې داسې یادونه کړې ده : (( در این ایام جمادی الاخر ۱۰۲۸ هـ ق ) بعرض رسید که شیخ احمد شیادی در سد هند دام رزق و سالوسی فروچیده ، مکتوبانی نوشته و در آن جنگ مهملات بسا مقدمات لا طایل مرقوم گشته ... بنا بر این حکم فرمودم که بدرگاه عدالت آيین  . حاضر سازند هرچه پرسیدم جواب معقول نتوانست داد . . . . صلاح حال او منحصر در این دیدم که روزی چند در زندان ادب محبوس باشد تا شوریدگی مزاجش و آشفتگی دماغش قدری تسکین پذیرد و شورش عوام نیز فرو نشیند )) ( ٥٣).

          کله چې په ۱۰۲۸ هـ ق کال کې حضرت مجدد الفی ثاني د جهانگیر په امر زندان ته واچول شو نو ددې کار پرضد عکس العملونه را پیدا شول ، جهانگیر ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

  ( ٥٣ ) – نورالدین جهانگیر – تزک جهانگیری – ( ص ۲۷۴ )

مجبور شو، چې هغه د بند څخه را خلاص کړي ، د حضرت مجدد الفی ثاني د خلاصید و په اړه د ډهلي د پوهنتون د دري ژبې او ادبیاتو د دیپارتمنت استاد ډاکتر ادریس احمد په خپله مقاله  چې د هند د مجلې په دولسمه گڼه کې چاپ شوې ده داسې لیکي : ((بعضی امرای برجسته برای رهایی حضرت مجدد سعی نمودند ، مهابت خان در آنزمان در کابل بود . . . . . . ))

ژباړه :- ځینې نومیالیو امیرانو د حضرت مجدد د خلاصیدو لپاره کوښښونه وکړل . په هغه زمانه کې مهابت خان په کابل کې و . کله چې پادشاه د کشمیر سفر ته روان و ، هغه ورسره خبرې وکړې ، او د حضرت مجددالفی ثاني د خلاصیدو لپاره يې غوښتنه وکړه . په هر حال حضرت مجدد الفی ثاني په ۱۰۲۹ هـ ق کال کې له زندان څخه خلاص شو ، د جهانگير د لیکنو پر اساس هغه ته دا اختیار ورکړل شو، چې د دوی دلښکرو سره پاتې کیږي او یا سرهند ته ځي ، په دې برخه کې هغه داسې لیکي : شیخ احمد سرهندي چې څو ورځې د ادب په زندان کې بندی و ، دبند نه می خلاص کړ اوزر روپۍ مې ورته بخشش ورکړې ، د اوسیدو ،د وتلو په اړه مې ده ته اختیار ورکړ .

          په ۱۰۳۳ هـ ق کال کې حضرت مجدد الفی ثاني سرهند ته راغی او د ۱۰۳۴ هـ ق کال د صفر په ۲۸ مه په حق ورسید او په هند کې خاورو ته وسپارل شو(٥٤) .

          د حضرت مجدد الفی ثاني  له وفات  وروسته د هغه د مریدانو او پیروانو لخوا د بدعتونو او غیر اسلامي رواجونو پرضد تر ډیرې مودې پورې مبارزه روانه وه او د هغوی دامبارزې نه یوازې په هند کې محدودې پاتې شوې ، بلکې دا مبارزې ددې سیمې په زیاترو ملکونو کې پیل شوې ،ترڅو چې د پاچاهانو عقاید اصلاح شو او د هغوی د عقاید و د اصلاح په نتیجه کې د خلکو عقاید هم اصلاح شو .

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

    ( ٥٤) – داکتر ادریس احمد- ((حضرت مجدد الفی ثانی )) – دهند مجله – دوهمه گڼه – جولای ۱۹۸۷م – ( ۱۱ مخ ) .

ج : د پښتنو د سیاسي نهضتونو په مقابل کې د جهانگیر پخلاکوونکې پالیسي

          د جلال الدین اکبر په زمانه کې د گورگاني  واکمنۍ پرضد د گورگاني  امپراتورۍ په هر لوري کې د پښتنو سیاسي غورځنگونه په ښه جوش او قوت سره روان وه او گورگاني  واکمنۍ ته يې ډیر زیانونه رسولي و ، اگر چې دا غورځنگونه تر یوې اندازې پورې ځپل شوي وو ، خو بیا هم ورځ په ورځ د دوی قوت غښتلی کیده . د جلال الدین  د واکمنۍ نه وروسته  چې جهانگیر واک ته ورسید نو هغه پخپله پالیسي کې جدي تغیر راوړ او د پښتنو په مقابل کې هغه دریځ چې اکبر غوره کړی و د هغه پر خلاف عمل يې وکړ . جهانگیر د اکبر په نسبت یو پوه سیاستمدار و ، او په دې باندې ښه پوهیده چې د پښتنو سره په دښمنۍ باندې کوم بریالیتوب ته نه رسیږي نو پریکړه يې وکړه ، چې کومو پښتنو گورگانيانو  ته تاوانونه او زیانونه رسولي دي هغه و بخښي او دوی ته په واکمنۍ کې په لوړه کچه برخه ورکړي ، چې په دې کار سره له یوې خوا د پښتنو سیاسي او پوځي غورځنگونه ختمیږي او له بلې خوا د همدغو پښتنو په واسطه د هغه پوځونه غښتلـــــــــي کیږی او د نورو غورځنگونو د ځپلو لپاره ورڅخه کار اخلي .

          د پښتنو په مقابل کې د جهانگیر د پخلا کوونکی پالیسۍ په اړه ډاکتر عبدالرحیم د معتبرو منابعو په استناد په خپل کتاب (( په هندوستان کې د افغانانو تاریخ )) کې لیکنې کړي دي، چې دلته يې ځینې برخې  وړاندی کوم : ((دپښتنو او اکبر اړیکی مخاصمانه وې، خو جهانگیر د پښتنو په نسبت یوه پخلاکوونکې پالیسي غوره کړه . او دوی ته یې پخپله امپراتورۍ کې منصبونه او په دربار کې لوړ مقامونه ورکړل .

          ددغی پالیسۍ په وړاندې افغانان هم بې علاقی او بی تفاوته پاتې نشول پدې مانا چې که د جگړې په ډگر کې وو او که د مرکې او مشورې په تالار کې دوی خپله وفا داري او سرښندنه عملاً وښودله . چې بنا پر دې په هندوستان کې د گورگانیانو داړیکو دغسې بدلون یوه نوې مرحله گڼل کیدای شي . په کال ۱۰۲۱ هـ ق١٦١٢ م کې پښتنو خپله واکمني په هندوستان کې له لاسه ورکړه . او امپراتور جهانگیر د دوی تیري هیرکړل او زړونه یې ورته په لاس راوړل ، جهانگیر دوی ته دومره پاملرنه وکړه ، چې دوی له گورگانیانو سره خپله دښمني هیره کړه او دومره ورته نژدې شول، چې د خپلو سرو په ښندنه یې هم سپما نه کوله . دوی دخپلو ډیرو فوق العاده خدمتونو له مخې ځانونه د لوړو نجباو او اشرافو په لړ کی ودرول او له دې کبله دوی د لوړو منصبونو  څښتان شول .

          جهانگیر د خپل سلطنت په لومړیو وختو کې هڅه کوله چې د افغانانو مرسته او طرفداري ځانته جلب کړي ، ځکه چې ده نشو کولای ،چې د خپل پلار د وخت په اشرافو او نجباوو باندې باور وکړي . خان اعظم ، ميرزا عزیز کوکه دیوې ډلې گورگاني نجباوو په مشرۍ او راجا مانسنگ دراجپوتانو مشر د اکبر په ورستیو ورځو کې هڅه کوله چې د جهانگیر د پر تخت کښیناستلو مخه ونیسي او پرځای یې دهغه زوی (خسرو ) پر تخت کښینوي .

          ددغو نجباوو دسیسو جهانگیر دومره ویرولی و،چې دا جرات یې ونشو کړای، چی خپل پلار د مرگ په بستر وگوري د بړها سیدانو حمایت د سید خان بړها او مرتضی خان په مشرۍ ددغو نجباوو دسیسې  شنډی کړې او جهانگیر د پلارپر ځاى پر تخت کښیناست ،خو بیا هم جهانگیر  خپل د پلار د وخت په اشرافو او نجباو باور نشو کولای او ځان یې دې ته اړگاڼه ،چې پخپله د اشرافو یوه داسې ډله مینځ راوړي چې په ډاډه زړه ورباندی باور وشي کړای .

          نو ددې مقصد لپاره دده سترگې د پښتنو خواته غړیدلې . پر دې سر بیره څرنگه چې جهانگیر د خپل پلار د دربار په یو آزاد اتموسفیر کې زوکړى او روزل شوی ونو په ځان کې یې دا استعداد لیدای شو، چې د امپراتورۍ د ناراضي او مغلو بو وگړو د زړونو تر لاسه کولو په لار کې تر خپل پلار د مخه ولاړ شي   (٥٥).

          جهانگیر پخپل پخلا کوونکي سياست دوه گټې وکړې یوه دا چې پښتانه يې پر خپل ځان را ټول کړ او د هغوی د شورشونو او جنگونو نه يې ځان خلاص کړ ، بل دا چې دوی د نورونا آرامو سیمو د ارامولو لپاره وگمارل شول . په دې برخه کې ډاکتر محمد عبدالرحیم لیکي : (( سربیره پردې جهانگیر په دې پوهیدلی و ، چې پښتانه یو ښه جنگیالی نژاد دی . که چیرې د دوی زړونه ترلاسه کړی شي نو ډیر با ارزښته خدمتونه به وکړي ، هغه وخت چې دی لایو شهزاده ویو شمیر یې خپل شاوخواته راټول کـــــــړي وو .

          یـــــــو پـــــښــــــتـــــون تــــــــه یــــــــې د شـــــــیــــــــرشـــــاه لـــــــقـــــــب ورکــــــــړ ، یــــــــــو بـــــــــــل پــــــــښـــــتـــــــــون مــــشر ته  دا بــــــــراهــــيــــــم خــــــــان کـــــــاکــــــړ پـــــه نــــــــــامـــــه ،هـــــغــــــــه وگـــــــــمــــــــارل شـــــــول تـــــــــــــان ایـــــــــــــــــل کــــــــــــړل چــــــــــــــې د جهانگیر دپرتخت کښیناستلو نه وروسته یې بغاوت کړی و .

 

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

    ( ٥٦ ) – ډاکتر محمد عبدالرحیم– په هندوستان کې افغانانو تاریخ د ژباړن : پوهاند محمد حسن ضمیر صافی–– کابل پوهنتون – ۱۳۶۳ هـ ش – ( ۲۹۰ – ۲۹۱ مخونه )

          ابهی رام بجای او شیام رام د بهگوان لمیسان ،چې غوښتل یې له اگرې نه وتښتي او د دیپور له راجا سره د جهانگیر پرضد لاس یو کړي ، دوی یې د ابراهیم خان کاکړ او حاتم خان منگلی د بابو منگلي د زوی په لاس ورکړل . کله چې ابراهیم خان او حاتم خان غوښتل ،چې دغه راجپوتان خلع سلاح کړي پر دوی یې برید وکړ ، او ابراهیم خان کاکړ یې زخمي کړ خو ابراهیم خان بیا هم وکړای شو، چې دوی ووژني ، کله چې جهانگیر له دې پیښې خبر شو، نو د ابراهیم دغسې زړورتیا ته گوته پر غاښ شو او دومره خوشحاله شو ،چې ابراهیم خان ته یې د دلاور خان لقب او په امپراتورۍ کې یې لوړ منصب ورکړ . د٥ ۱۶۰ او ۱۶۱۲ م کالو ترمنځ د امپراتور اکبر او جهانگیر په دربارونو کې د پښتنو د دریځ له مقایسې نه دا څرگندیږي چې جهانگیر د خپلې دورې په هغو لومړیو وختو کې هم د پښتنو په نسبت یوه پخلا کوونکې پالیسي غوره کړې وه .

          حاتم د بابر منگلي زوی ، بایزید منگلي ، علي خان نیازي ، شهباز خان لودي ، بایزید پنی ، جهان خان پني او شیرخان ترین د هغو لویو مضبدارانو په لړ کې وو، چې د هغوی رښتینې رتبې په معاصرو تاریخو کې نه دي راوړل شوي . د خپل د تخت کښیناستلو په لومړي كال جهانگیر د لاور خان کاکړ  د لاهور د والي په توگه وټاکه او رتبه یې ورته یو زر آسونو ته او چته کړه ، او شیرخان یې د ۳۵۰۰ منصب ته وخیژاوه او دپیښور او خیبر درې د چارو واگې یې په لاس وکړې .

          په ۱۶۱۰ م کال کې جهانگیر دغزني خان جلوری رتبه دوه زره افرادو او اووه سوه سپروته او چته کړه . دجهانگیر د دورې په لومړیو وختو کې منگلي خان د ۱۵۰۰ افرادو او ۸۰۰سپرو منصب درلود .

          په  ۱۶۰۷ م کې جهانگیر مبارک خان سرواني  د حصار د فوجدار په توگه وټاکه او دوه کاله وروسته يې ورله  رتبه زرو افرادو او درې سوه سپرو ته پورته کړه )) ( ٥٦ ) .

          جهانگیر د کومو پښتنو سره چې پخلا شوی و ،هغوی ته د گورگاني امپراتورۍ  په مهمو او ستر اتیژیکو سیمو کې دندې ورکړل شوى . د هغه دا پالیسي ډیر گټوره تمامه شوه او ښې پایلې يې درلودلې . د جهانگیر د دغو نویو  تعیناتو په اړه چې د پښتنو په برخه کې يې تر سره کړی وو  د هغه د نتایجو په برخه کې ډاکتر محمد عبدالرحیم داسې لیکي : (( جهانگیر د داسې  ځایو د چارو واگې پښتنو ته په لاس ورکړې چې ډیر ستر اتیژیک اهمیت یې لاره لکه پنجاب ، پیښور او د خیبر دره .

          په ۱۶۱۰ م کال کې د دکن دایل کولو لپاره چې کوم لوی لښکر واستول شو قومانداني یې خان جهان لودي ته وسپارله .

          د افغانانو په نسبت د هند د گورگانیانو نوې پاليسي ښه نتایج او ثمرات وښندل . له همدې وخت نه مونږ وينوو چې پښتانه د گورگانیانو لپاره دزړه له کومي جنگیدل . پخپله امپراتور جهانگیر هم د پښتنو افسرانو دسترو خدمتونو درناوی کاوه . دشیرخان په باره كې وایي ،چې ده خپله وظیفه د خیبر د درې په ساتلو کې ښه په ځای کړیده . د لاهور د گورنر په توگه د لاور خان هم پخپل وار د جهانگیر امپراتورۍ ته ستر خدمتونه کړیدي .

د امپراتور جهانگیر نوې افغان پالیسي یو زیات شمیر پښتانه مشران خپل خدمت ته جلب کړل ، پیرخان لودي او دهغه وروڼه دبنگال د والي اسلام خان په لښکرو کې داخل شو .

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

    ( ٥٦ ) – ډاکتر محمد عبدالرحیم– په هندوستان کې افغانانو تاریخ د ژباړن : پوهاند محمد حسن ضمیر صافی–– کابل پوهنتون – ۱۳۶۳ هـ ش – ( ۱۹۳ – ۱۹۴ مخونه ) .

          په ۱۶۱۱م کال کې د سلکه د جگړونه وروسته جمال خان لواڼي د جیپور د راجاپرا پادیتیا خدمت پریښود او د جهانگیر د بنگال په لښکرو کې شامل شو . نصیر خان پني ، دریاخان پني له خپلو پیروانو سره ، عثمان خان لواڼی  پریښود او د امپراتورۍ په لښکرو کې داخل شول .

          مرزا ناتان د بهارستان غیبي لیکونکی او د گورگانیانو په لښکرو کې یو وړوکى منصبدارو ،  تر خپل لاس لاندی ( ۲۵۰ ) پښتانه درلودل . د بنگال د زمیندارانو او د عثمان خان لواڼي په مقابل کې د اسلام خان په جگړو کې یو زیات شمیر پښتانه مشران لکه بایزید خان پنی ، جهان خان پنی ، شیرخان ترین ، محمد خان پنی او نور لیدل کیده چې د گورگانیانو لپاره جنگیدل (٥٧).

          په ټولو پښتنو کې چې د جهانگیر په دربار کې ورته ډیر اعتبار او اختيارات ورکړل شوي وو هغه خان جهان لودي د دولت خان لودي زوی و ، جهانگیر هغه د خپل زوی په حیث گاڼه او د خان جهان لودي په واسطه د گورگاني دولت سیاسي او پوځي قوت ډیر غښتلی شو . خان جهان لودي او د هغه ملگرو جهانگیر او نورو مغولي واکمنانو ته ډیر ستر خدمتونه وکړل او په دې لاره کې يې ډیرې قربانۍ ورکړې . د جهانگیر سره د خان جهان لودیي داړیکو په اړه ډاکټر محمد عبدالرحیم لیکي :

          سربیره پردې جهانگیر ، خان جهان لودي د دولت خان لودي زوی ته په ډیر قدر کتل او پر هغه یې یو خاص نظر درلود . په ۱۶۰۶ م کال کې یې ورته د درې زرو افرادو او ( ۱۵۰۰ ) سپرو رتبه او د صلابت خان لقب یې ورکړ او هم یې د توغ او نقارې امتیاز وروباښه او د (( فرزند )) په نامه به یې ورته خطاب کاوه .

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

   ( ٥٧ ) – ډاکتر محمد عبدالرحیم– په هندوستان کې افغانانو تاریخ د ژباړن : پوهاند محمد حسن ضمیر صافی–– کابل پوهنتون – ۱۳۶۳ هـ ش – ( ۲۹۹ – ۳۰۰ مخونه ) .

          جهانگیر به هر کله ده ته د (( زما فرزند )) خطاب کاوه او تر خپلو زامنو به یې کم نه گاڼه . په ۱۶۰۷م کال کې یې د (( خان جهان )) لقب ورکړ اوامر یی وکړ چې په ټولو  رسمي مراسلاتو کې دې په همدې نوي لقب یاد کړی شي . په همدې وخت کې دده رتبه پنځه زره افرادو او پنځه زره سپرو ته او چته او خاص خعلت او مرصع توره ورکړی شوه . په ۱۶۰۸ م کال کې خان جهان د جهانگیر یو ډیر نژدې او منلی ملگری او د هغه په دربار کې تر هرد  بل چا زیات رسوخ او اعتبار څښتن شو (٥٨ ) .

          خان جهان لودي د جهانگیر په دربار کې د دومره د واک او صلاحیت خاوند شو ،چې دده په شفاعت او غوښتنه ډیر گورگاني  سرداران چې لوی لوی گناهونه يې کړي وو او گورگاني  دولت ته يې زیاتونه  رسیدلي و دهغه  په منځگړیتوب او وساطت سره دهغوی گناهونه وبښل شو . په دې برخه کې ډاکتر میرمن رتیا جوشي په خپل کتاب (( افغاني سرداران او مغول )) کې داسې لیکي : (( د جهانگیر د زمانې بل لوی پښتون سردار خان جهان لودي و . دی په کراره قدرت ته ورسید او د گورگانيانو  په دربار کې د درناوي خاوند شو . په ۱۶۰۶ کې ده د صلابت خان لقب ترلاسه کړ ، یو کال وروسته دده لقب خان جهان لودی او دنمانځنې چپنه ورواغوستل شوه ، امپراتور په ډیره مینه دده په باره کې ولیکل (( دی ماته تر زامنو کم نه دی )) کله چې دی له کابله  لاهورته راستون شو ، په ۱۶۰۷ م کال کې جهانگیر ملااحمد مشهور حکاک ته وویل چې سوبیت په گوتې کې وکنی بیا امپراتور هغه گوته خان جهان لودي ته ډالۍ کړه . د خپلو یادښتونو په یو بل ځای کې لیکي (( نن ورځ زما په حکومت کې تر ده بل د صلاحیت سړی .نشته دده پرمخه هسې گناهونه  چې د بښلو وړنه وي زه  یې بخښم ، ما هرڅه ده ته کړي دي پرځای مې کــــړي دي ، او ده تــــه بــــه زه هرڅه وکړم)) کله چې شهزاده خسرو بغاوت وکړ ،جهانگیر پرخان اعظم باندې شکمن

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

( ٥٨ ) – ډاکتر محمد عبدالرحیم– په هندوستان کې افغانانو تاریخ د ژباړن : پوهاند محمد حسن ضمیر صافی–– کابل پوهنتون – ۱۳۶۳ هـ ش – ( ۲۹۴ مخ )

و، چې له شهزاده سره به لاس لري ، ځکه چې هغه له خسرو سره نږدي اړیکې درلودې نو ځکه یې خان اعظم له نظره واچاوه . خان اعظم نږدې هرڅه له لاسه ورکړه ، حیثیت ، او قدرت یې مخ په کمیدو و،که چیرې خان جهان لودي په منځ کې نه وای داخل شوی د خان اعظم هرڅه له لاسه وتل خان جهان لودي امپراتور ته دده د پلار صا دقانه خدمتونه یاد کړل ، د خان اعظم پلار شمس الدین ، محمد انقی خان او دده مور دواړه د گورگانيانو  د کورنۍ وفا دار نوکران وو ، په کراره سره د امپراتور بدگوماني ورکیده او ده ته یې د ۷۰۰۰ منصب او جاگیر ورکړ . همدارنگه امپراتور له راجه مان سنگ څخه خپه و او غوښتل یې چې ټول را جپوت غړي له درباره څخه ورک کړي   او امپراتور د دوی په مقابل کې با لکل بی پروا او خان جهان لودي د مان سنگ په خوانیولو مداخله وکړه او دده خدمتونه یې یاد کړل . په پای کې دمان سنگ موقف بیرته ژوندی شو ، جاگیر ورکړل شو او په دکن کې مقرر شو . په بل وخت امپراتور غوښتل چې امرا لامرا شریف خان ته تقاعد ورکړي ، بهانه یې دده ناجوړي وه ، مگرد خان جهان لودي په مرسته په دکن کې مقرر شو ، همدارنگه کله چې شهزاده خرم پلار ته دیوې لوې ډلې دنومونو جدول ورکړ، چې خسرو له بند څخه خلاصوي ، خان جهان لودي په مداخلی سره امپراتور لست اورته واچاوه او حتی ویې هم نه لوست او کنه ډیر کسان به وژل شوي وای . بل مثال د دلیپ رای د (( رای سنگ زوی )) دی چې هغه ډیر گناهونه کړي وو . د جهانگیر د پاچاهۍ په دریم کال ده عفوه تر لاسه کړه او داهم د خان جهان لودي په سپارښتنه وژغورل شو (٥٩ ) .

          د جهانگیر په زمانه کې د هغه د پخلا کوونکي پالیسی سره سره ځینې ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

    ( ٥٩ ) – ریتا جوشی – افغانی سرداران او مغول  - ژباړن : الحاج شیر محمد کریمی – ۱۳۸۰ هـ ق – پیښور – ( ۱۰۶ مخ )

پښتنو دگورگاني واکمنۍ پرضد خپلو جگړو ته په شدت سره دوام ورکړ چې د هغو له جملې څخه یو محمد عثمان خان لواڼی او بل بایزید کرلاڼی وو چې دوی په دغه دوره کې د جهانگیر سره خونړۍ جگړې وکړې او په اخره کې يې ماته وخوړله او د جهانگیر لخوا وبښل شو . د دغو جگړو او د دوی دماتې او بخښنې په اړه ډاکتر محمد عبدالرحیم داسې لیکي : (( په عمومي ډول د پښتنو په نسبت د جهانگیر د پخلا کوونکې پالیسۍ سره سره او په خاصه توگه د عثمان خان لواڼي په نسبت د جهانگیر دښې پیرزوينې سره سره بیا هم د پښتنو یوه برخه دستر لواڼي اوبایزید کرلاڼي په مشرۍ د گورگانیانو سره دښمن او مخالف پاتې شول .

دوی له موسی خان د عیسی خان زوی چې دبنگال دباره بهیانو مشرو، سره لاس یو کړ او په ختیځ کې د گورگانیانو د قدرت په مقابل کې ټینگ ودریدل حتی وروسته له هغه چې په کال ۱۶۱۱م ، چې زمیندارانو ماتې وکړه دغو افغانانو په سلهت کې د جهانگیر د قدرت په مقابل کې ټینگار کاوه .

          د دولامباپور په جگړه کې په ۱۶۱۲ م کال کې دوی د گورگانیانو دیو زښت زیات شمیر لښکرو په مقابل کې یوازې لس زره پلیو او ۵۲۰۰ سپرو او ۱۴۰ پیلانو سره په میړانه وجنگیدل .     

          په دغه جگړه کې عثمان خان ماتې وکړه . یو زیات شمیر افراد یې ووژل شول . د مشر وژل کیدلو پښتانه خواشیني او نا امیده کړل او ځانونه یې د گورگانیانو جنرال شجاعت خان ته تسلیم کړه . عثمان خان او د هغه کسانو گورگانيانو  ته ډیرې ستونزی او تکليفونه ورسول . د دولمباپور جگړې د پښتنو وروستنۍ پناه گاه او سنگر له مینځه یووړ . دوی نه کومه پناه گاه او نه کوم کار او خدمت په بنگال کې پیدا کولای شو ، ځکه چې د زمیندارانو قدرت ختم شوی او ټول هیواد د گورگانيانو لاسته ورغلى و ، په همدې توگه دوى نه بيرته تلاى شول او نه د گورگانيانو له قلمرونه جنوبي هند ته تیریدلی شول . نو بنا پر دې د دولمباپور له جگړې  وروسته پښتنو بې له دې چې یا تسلیم شي او یاد اسام او پاتر یپو را په غرونو کې لاهانده او سرگردان وگرځي ، بله چاره نه درلوده .

          په دې توگه ، امپراتور جهانگیر ممکن ،چې د پښتنو په باره کې بې تفاوته او بې علاقې پاتې شوی وای . خو سره له دې ټولو ، ده د پښتنو هر څه چې کړی وو هغه ټول هیر کړل او ویې بښل . کله چې پښتانه له جگړې نه وروسته تسلیم شول نو شجاعت خان او نورو گورگاني  مامورینو یې تود هر کلی او پوره درناوی وکاوه. د عثمان لواڼي زامنو او وروڼو ته د درناوی چپنې واغوستل شوې او څلور سوه نورو افغاني مشرانو ته دکن ته له رارسیدو سره سم، هر یوه ته یویو شال د بخشش په توگه ورکړی شو . صوبه دارا سلام خان هم دوی ته د درناوي چپنې وروبښلې . بایزید کرلاڼي او دهغه وروڼو چې دوی هم تسلیم شوي وو ، د امپراتور جهانگیر له خوایې همداشان درناوی وشو .

          امپراتور جهانگیر عثمان او بایزید د امپراتورۍ په لښکرو کې داخل کړل . د امپراتور دی کار دپښتنو په زړونو کې ډیر اثر واچاوه او هغوی دکوچ بهار ، کمروپ او کچوړه په نیولو کې د امپراتور لپاره د زړه له کومي قهرمانانه تورې ووهلې د گورگاني امپراتورۍ په شمال ختیځو سرحدونو کې د دغو هیوادونو لاندې کول زیاتره د افغانانو په وفا دارانه او صمیمانه خدمتونو پورې اړه پیدا کوي .

          په ۱۶۱۲ م کال کې دسلهت د پښتنو لاندی کیدل او هم د جهانگیر ښه وضع او ښه سلوک دغو مغلوبو پښتنو سره ددی موجب شو، چې د گورگانیانو او پښتنو ترمینځ هغه دښمني چې د بابر له وخت نه موجود ،له منځه ولاړه شي . جهانگیر پر پښتنو باندې بې دریغه باور وکړ او هغوی ته یې پخپله امپراتورۍ کې لوړ او مهم پوستونه ، منصبونه ، خلعتونه او لقبونه ورکړل، چې افغانانو هم د جهانگیر دغسې پخلا کوونکې پالیسۍ ته هر کلی ووایه او خپلې پخوانۍ دښمنۍ او د اقتدار او خپلواکۍ غوښتنه یې هیره کړه او پدی پسې شول چې خپله نیکمرغي په امپراتورۍ کې دننه ولټوي او د امپراتورۍ  په چارو کې دواک ، اختیار  قدرت او دلوړو مقامونو خاوندان شي ، خو همدا وجه وه چې افغانانو په ډیره بیړه د امپراتورۍ په خدمت کې ځانونه لوړو مقاموته ورسول که له یوې خوا دوی په هندوستان کې خپل هویت دیو خپلواک سیاسي قدرت په توگه له لاسه ورکړ ، خو له بلې خوا دوی په دې بریالي شول ،چې د جهانگیر په دربار کې د رسوخ ، اعتبار او نفوذ خاوندان شي ( ٦٠ ) .

          د جهانگیر پاچا کیدل او د پښتنو سره د هغه پخلا کوونکی سیاست د پښتنو په گټه تمام شو ، ځـــــکه چې په دی وخت کې گورگاني دولت د هر وخت نه ډیر غښتلی و ، که پښتنو د جهانگیر دا پالیسی  نه منله او ورسره مخالف کول نو پښتنو ته ډیر زیانونه رسیدل . په دې کار سره پښتنو ته دا یو ښه چانس او وخت پیدا شو ،چې ځانونه غښتلي کړي او خپل هویت ، څیره او خپل رول په ټولنه کې ښکاره کړي چې همدغسې وشول .

          د جهانگیر د زمانې نه وروسته پښتانه ډیر غښتلي شو او د گورگاني پاچاهانو په نورو دورو کې هم دوی ته ښه ښه منصبونه او ښه ښه پوستونه ورسیدل . د همدې صلاحیتونونه دوی د خپلو حقوقو د غوښتلو په برخه کې گټه واخستله او همدغه صلاحیتونه او پوستونه وو، چې د گورگانیانو د دورې په پای ته رسیدو سره په افغانستان او هندوستان کی پښتانه بیا قدرت ته ورسیدل .

 

 

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

    ( ٦٠ ) – ډاکتر محمد عبدالرحیم – په هندوستان کې د افغانانو تاریخ – ژباړن : پوهاند محمد حسن ضمیر صافی – کابل پوهنتون – ۱۳۶۳ هـ ش – ( ۳۰۲ – ۳۰۳ مخونه )

اساسي برخه: تاریخ څه وایی

د خوست ویب پاڼې سندریزې برخې ته ښه راغلاست

خوست ویبپاڼه په فيسبوک کې خوښ يې کړئ

اسلام او مذهب

اسلام اودښځو حقوق !

by عبدالصمد .بهير

د إمام سرخسي ژوند

by ژباړن: سيف الإِسلام إِسلامي

لنډې کېسې

د انسان د ژوند کیسه ؟

by ذ بیح الله شریفې
یو نفر په زنګله کې رووان وو چی یو ناساپه زمري ورپسی مڼډی وهلی خو دا نفر مخکی وو او زمری شاته دواړو مڼډی وهلی هم داسی په…

غبرګون / لنډه کیسه

by خوشال کونړي مزاروال
د خوشال کونړي مزاروال لیکنه جوار څڼه بمبل دي. د جومې(جمعې) شپه ده. بختوره په کور کې د ناچارې ورځې یوازې پاتې ده. مور یې…

خبرتیاوي ,غونډي او پيغامونه

فروري 19, 2016 1544

په بلجیم کې د مشاعرې خبرتیا!

by jawed ahmadzai
فروري 19, 2016 1504

دفاتحې خبرتیا !

by jawed ahmadzai

میړاني دي چې یادیږي

فروري 19, 2016 1705

مرحوم ډاکټر عبدالوکیل‏

by Shah Hussain Khuramzai
میړنی دی چی یادیږی. په افغانستان کی داسی یو واقعی خدمتګار چی ساری به یی نه وی او د ملک هر وګړی او هری کورنی ته یی تر…

دخوست کتابتون

د شعرونو برخه کې نوي او تازه شوي شعرونه

فروري 19, 2016

د پرګنو ژبې

by سمیع الدین افغاني
فروري 19, 2016

د ژوند بهیر

by سمیع الدین افغاني
فروري 09, 2016

تسلي

by ارواښاد غني خان با با
فروري 09, 2016

ژوند خو تله دي

by ارواښاد غني خان با با

راپـورونـه او مـرکې

نومبر 30, 2015 2207

دښاغلي سميع الدين افغاني سره ادبي مرکه / دمرکې لمړ ۍ برخه.

by سميع الدين افغاني
زرلښت ډاډکام-کله اوڅنګه مو په شاعري پيل وکړکه لمړنی شعرمو په يادوي هغه هم مونږ سره شريک کړئ سميع الدين افغاني : ما له…

تاریخ څه وایی

مئي 19, 2013 6459

پښتانه د ولس پیژندني له نظره

by د ارواښاد ډاکتر کبیر ستوري
(د ارواښاد ډاکتر کبیر ستوري له ناچاپه لیکنو څخه) د لیکلو نیټه: فبروري ۱۹۷۳ پښتانه په افغانستان کښې تر ټولو ستره ولسي…