د ښكلا د څښتن ستر رب په نامه چې ښكلا ته يې د ښكلا په وركولو خپل لويښت او ښايست ثبوت كړى دى.                                                                            د خوست ويب پاڼې ته په خيرراغلي!                             ويښ يو بيدار يو څه ويده خو نه يو             جزبې لرو په ژوندون كې  څه مړه خو نه يو

پښتو لهجو ته یوه سرسري کتنه

b_150_100_16777215_00_images_najib_manalay.jpg

 

 
تر هغه ځایه چې زه مالومات لرم تر نولسمې پېړۍ وړاندې د پښتو پر لهجو کوم څېړونکي خاص تمرکز نه دی کړی. په نولسمه پېړۍ کې انګرېزي مستشرقینو پښتو په «کلکه» او «نرمه» لهجو ووېشله چې کلکه یې د ختیزو سیمو لهجه وه (پختو) او نرمه یې د لوېدیزو سیمو لهجه وه (پشتو). د دغو دواړو لهجو تفکیک پر دوو پښتو غږونو ولاړ و:
 
«ښ» چې په کلکه لهجه کې «خ» ویل کېږي او په نرمه لهجه کې «ش» ویل کېږي.
 
«ږ» چې په کلکه لهجه کې «ګ» ویل کېږي او په نرمه لهجه کې «ژ» ویل کېږي.
 
د شلمې پېړۍ په پیل کې غربي پوهانو د «وزیري غږ اووښتون» (Metaphony of Waziri) موضوع هم مطرح کړه (په وزیري لهجه کې عام منل شوي غږونه / ā, o, u / پر /o, e, i/ اوړي:
 
پلار /plār/ < پلور /plor/
 
مور /mor/ <  مېر /mer/
 
لور /lur/ < لير /lir/
 
ورپسې پرمختګ بیا په ۱۹۶۰ لسیزه کې د دریو لهجو منل وو چې بیا یې هم تفکیک د هماغو دوو غږونو (ښ او ږ) پر بنسټ و:
 
د ختیزې لهجې مرکزیت پېښور او جلال اباد بلل کېدل، د لوېدیځې لهجې مرکزیت کوټه او کندهار وو او د منځنۍ ژبې مرکزیت پکتیا او وردګ ګڼل کېدل.
 
──────────────────────────
│ غږ │ ختیزه لهجه │ منځنۍ لهجه │ لوېدیزه لهجه   │
──────────────────────────
│ ښ  │ خ    /x/   │ ښ / x̌/      │ ش / ṣ̌/          │
│ ږ   │ ګ    /g/  │ ږ /  ğ /     │ ژ  / ẓ̌/          │
──────────────────────────
 
د ۱۹۷۰ لسیزې په لومړیو کلونو کې د یو پراخ څېړنیز کامپاین په ترڅ کې د افغانستان د ژبني اطلس له پاره د موادو د راټولولو په موخه ژبپوهانو د افغانستان په بېلابېلو سیمو کې ژبني مالومات راټول کړ. د پښتو څېړنو په برخه کې د هېواد په شاوخو ۲۵۰ کلیو او بانډو کې نېږدې ۲۶۹ پوښتنلیکونه چې شاوخوا دوه زره ژبني توکي په کې ارزول شوي وو ډک شول او د پښتو لهجو د څېړنې له پاره یې لار هواره کړه. په دې څېړنه کې، د نورو تر څنګ، د پښتو ژبې نامتو څېړونکو شاکر، زیار، ثنا او پالوال فعاله ونډه اخیستې وه. له بده مرغه د افغانستان د ژبني اتلس پروژه د ثور له کوتا وروسته د سویسي ژبپوه ژورژ رودار له خوا ودرول شوه. را ټول شوي مواد لا اوس هم د سویس په برن پوهنتون کګې خوندي دي.
 
د نوو څېړنو او مشاهداتو په نتیجه کې اوس دا منل شوې خبره ده چې د پښتو لهجو موضوع تر هغه څه چې په نولسمه پېړۍ کې پوهانو ویلي وو ډېره پېچلې او پراخه ده. دغه بدلونونه تر ډېره حده جغرافیایي بلل کېږي خو احتمال شته چې قومي عنصر په کې هم مهم نقش ولري.
 
هغه غږونه چې تلفظ یې په بېلابېلو لهجو کې سره اوړي دا دي:
 
واولونه : ā, e, ə, i, o, u
 
چوپ غږونه :
 
چ <= چ، څ، س (چې <= چې، څې، سې)
 
څ <= څ، س (څنګه <= څنګه، سنګه)
 
ځ <= ځ، ز، ج، ځ (ځای <= ځای، زای، جای – ځم <= ځم، زم، څم)
 
ژ <= ژ، ج، ز (ژبه <= ژبه، جبه، زبه)
 
ږ <= ګ، ږ، غ؟، ي، ژ ( ږیره <= ګیره، غیره؟، ییره، ژیره)
 
ش <= ش، س (مشر <= مشر، مسر)
 
ښ <= خ، ښ، ش ( ښځه، خزه، شځه)
 
 
 
د دغو عمده بدلونونو تر څنګه څینې فرعي بدلونونه هم راځي (خدای <= خلای...). همدا راز یو شمېر ګرامري بدلونو هم شته لکه د (ده/دی، راغله/راغلل، ...)
 
واڼیڅي ژبه که څه هم تر یو وخته د پښتو په لهجو کې شمېرل کېده خو اوس ځېړونکي په دې اند دي چې په واڼیڅي کې د عامې پښتو په نسبت خورا ډېر بدلون راغلی نو باید واڼیڅي ژبه و بلل شي، نه لهجه.
 
له هغه مهاله چې په شپاړسمه پېړۍ کې پښتو لیکدود د منل شویو سیستمونو په بڼه ترتیب شوی دی پوهانو د ژبې «بین اللهجوي» (Inter-dialectal) بڼې ته پام کړی دی او هغه کلمې چې په بېلابېلو سیمو کې په پېلاپطلو ډولونو ویل کېږي، د هغوی د لیکلو له پاره یې خاص توري وضع کړي دي.
 
په لیکلې ژبه کې هغه کلمې چې د پورتني جدول له مخې سره اوړي را اوړي، د املا له پاره یې باید د جدول د ښي برخې توري وکارول شي.
 
-          «زلمی» په هر لهجه کې «زلمی» دی نو په  «ز» لیکل کېږي، په «ځ» لیکل یې غلط دي، «زانګ» هم باید «ځانګو» و نه لیکل شي.
 
-          «ځای» په ځینو لهجو کې «ځای // » ویل کېږي، په نورو کې «زای» یا «جای» نو په «ځ» لیکل یې سم دي.
 
-          «ژرنده» چې «ژرنده»، «زرنده» او «جرنده» ویل کېږي  په «ژ» سمه ده.
 
-          «سږکال» د «سږکال»، «سګ کال»، «سغ کال» او «سژکال» په بڼه ویل کېږي نو باید په «ږ» ولیکل شي
 
-          «ښکاره» چې «ښکاره»، «خکاره» او «شکاره» په بڼه ویل کېږي باید په «ښ» و لیکل شي خو «خبره» په هر ځای کې «خبره» ده نو باید په «خ» و لیکل شي.
 
 
 
پورته مثالونو ته په پام، کله چې د یوې کلمې په املا کې شک پیدا شي نو هڅه دې وشي چې په نورو لهجو کې (یا حتی په ګاونډیو ژبو کې) دې وکتل شي چې څنګه تلفظ کېږي بیا به یې په لیکلو کې ډېره ستونزه نه وي.
  

د خوست ویب پاڼې سندریزې برخې ته ښه راغلاست

خوست ویبپاڼه په فيسبوک کې خوښ يې کړئ

اسلام او مذهب

اسلام اودښځو حقوق !

by عبدالصمد .بهير

د إمام سرخسي ژوند

by ژباړن: سيف الإِسلام إِسلامي

لنډې کېسې

د انسان د ژوند کیسه ؟

by ذ بیح الله شریفې
یو نفر په زنګله کې رووان وو چی یو ناساپه زمري ورپسی مڼډی وهلی خو دا نفر مخکی وو او زمری شاته دواړو مڼډی وهلی هم داسی په…

غبرګون / لنډه کیسه

by خوشال کونړي مزاروال
د خوشال کونړي مزاروال لیکنه جوار څڼه بمبل دي. د جومې(جمعې) شپه ده. بختوره په کور کې د ناچارې ورځې یوازې پاتې ده. مور یې…

خبرتیاوي ,غونډي او پيغامونه

فروري 19, 2016 1353

په بلجیم کې د مشاعرې خبرتیا!

by jawed ahmadzai
فروري 19, 2016 1339

دفاتحې خبرتیا !

by jawed ahmadzai

میړاني دي چې یادیږي

فروري 19, 2016 1490

مرحوم ډاکټر عبدالوکیل‏

by Shah Hussain Khuramzai
میړنی دی چی یادیږی. په افغانستان کی داسی یو واقعی خدمتګار چی ساری به یی نه وی او د ملک هر وګړی او هری کورنی ته یی تر…

دخوست کتابتون

د شعرونو برخه کې نوي او تازه شوي شعرونه

فروري 19, 2016

د پرګنو ژبې

by سمیع الدین افغاني
فروري 19, 2016

د ژوند بهیر

by سمیع الدین افغاني
فروري 09, 2016

تسلي

by ارواښاد غني خان با با
فروري 09, 2016

ژوند خو تله دي

by ارواښاد غني خان با با

راپـورونـه او مـرکې

نومبر 30, 2015 2018

دښاغلي سميع الدين افغاني سره ادبي مرکه / دمرکې لمړ ۍ برخه.

by سميع الدين افغاني
زرلښت ډاډکام-کله اوڅنګه مو په شاعري پيل وکړکه لمړنی شعرمو په يادوي هغه هم مونږ سره شريک کړئ سميع الدين افغاني : ما له…

تاریخ څه وایی

مئي 19, 2013 6237

پښتانه د ولس پیژندني له نظره

by د ارواښاد ډاکتر کبیر ستوري
(د ارواښاد ډاکتر کبیر ستوري له ناچاپه لیکنو څخه) د لیکلو نیټه: فبروري ۱۹۷۳ پښتانه په افغانستان کښې تر ټولو ستره ولسي…